Wednesday, January 18, 2017

Яруу найргийн тухай бодрол ба Аспергерийн синдромын тухай

Би үнэндээ шүлэг нэг их уншиж чаддаггүй хүн, ялангуяа монгол хэл дээр. Ялангуяа соц үеийнхнээс ганц уншиж чаддаг байсан нь зарим эрдэмтэн мэргэн цолтой ч, яах аргагүй тийм биш хүмүүсийн хэлдгээр яруу найрагч биш гэгдэх Чойном. 2011 онд анх бүтэн монгол хэл дээрх уншсан ном маань шинэ үеийн гэгдэх Лхагвадулам, Аюурзана, Өлзийтөгс. Гэхдээ Өлзийтөгсийг ч бас үнэндээ удаан уншиж үнэхээр чаддаггүй, ялангуяа үргэлжилсэн үгийг нь. Ямар ч байсан сэтгэгч Аюурзана, фашист Галсансүх, найрагч Лхагвадулам гурвыг л хааяа нэг нээдэг юм шив.

Шүлгийнхээ номон дээр ажиллаад, нэгтгээд, шигшээд эхэлсэн чинь бас үнэхээр шүлэг гэчих зүйлс ховор л юм. Ялангуяа утга зохиолын "шүүмжлэгчид" Чойном, Галсансүхийг яруу найрагч гэхгүй байхад намайг бүр ёстой жинхэнэ нохойн баас гэх юм шиг байна билээ. Гэхдээ үнэндээ шүлэгч, шүлэгч ч гэж дээ, үг санааны л дархан гэж өөрийгөө үздэгтээ, ЛГБТ хүмүүс, тэр дундаа транс эрчүүдийн дотоод ертөнцийг огт мэддэггүй хүмүүс биднийг ойлгоосой гэсэндээ энэ номон дээрээ ажиллаж, гаргахаар шийдсэн.

Яруу найрагт дуртай болсон минь уншиж сурснаасаа хойш. Ээж маань номонд хайртай, гэрээр дүүрэн боть боть оросын сонгодгууд, бас хаа нэг Америкийн капитализмыг цаад утгаараа шүүмжилж, ЗХУ-д хэвлэлтэнд зөвшөөрөгдсөн О. Хээнрий, Драйзэрын ботиуд, тэр дунд гурван оросын сонгодог яруу найрагчдын олон арван боть. Бас л күийр байсныг нь арваадхан жилийн өмнө ойлгож илүү ухсан Есенин, Цветаева нарыг өдөр бүр уншиж, шүлгүүдээс нь цээжээр уншдаг байсан (одоо ор тас мартагдаж, хэдэн мөр л энд тэнд хааяа солиорлын цэг дээр хаанаас ч юм ой тойнд тодордог) миний хувьд яруу найраг гэдэг жинхэнээсээ зарим хүмүүсийн яруу найраг гэж тооцдоггүй зүйл шиг билээ. Янз бүрийн утга уран зохиолын судлаач эрдэмтэн хүн биш учир үнэндээ ямар шүлгүүд ямар хэлбэр, бүтэцтэй байдгийг сонссоноос цаашгүй, уншдаг нь л гарцаагүй учир нь хэлбэр чухал биш, илэрхийлэл, агуулга, утга чухал. Англи хэлээр яруу найраг уншиж эхэлсэн маань 20 насандаа. Тэр үед бас л 20-р зууны сонгодгуудад тооцогдож эхэлсэн Рийч, Керуак, Анжелу гурвыг л уншдаг байж. Хэдэн жилийн өмнө л тухайн үедээ яагаад огтоос сонирхоогүйгээ бодоод л байгаа Гинзбергийг нээсэн. Нэгхэн найрглалыг нь орчуулах гэж 4 жил болох шив, өнөөдөр нэг дуусгая даа. Аан ойлголоо, ер нь бол дандаа боов бичдэг байсан болохоор нэг л буудаггүй байж.

Үг холбож эхэлсэн маань 11-12, мөр холбож эхэлсэн маань 13-14-гээс. Тэр үеийн бичвэрээс нэг ч байдаггүй. 19 насан наснаасаа хойш нүүдэлчин амьдарч ирсэн хүний бүх зүйл энд тэнд үлддэг. Ээж л ганц хоёр бичвэрийг маань хадгалсан байснаа дараа нь надад өгч байсан, тэр нь ч одоо хаана байдаг юм, бүү мэд. Өөрийнхөө сурсан хоёр дах гадаад хэл дээр шүлэг бичиж эхэлсэн маань 21. Одоо тэд л үлдэж. Бас л бүхэлдээ ч биш. Ээж маань хоёр дах удаа харваанд сэхээнд байхад нь би нэг хоног сахихад миний анхны монгол найз охин тухайн үедээ найз залуугаасаа салаагүй, тэр нь түүнийг эмнэлэгт хүргэж өгч байгааг хараад бичсэн нэг аллагын тухай шүлэг байдаг. Тэрийг олчих юмсан. Гэх мэт л зүйлс бичиж, дотроо байгаа зүйлсээ илэрхийлж ирсэн шив. Үнэндээ гайхалтай үгийн урлаг гэж байгаагүй бол би яах байсан юм бол. Үгийн урлагт дурлаагүй байсан бол яг л өсвөр насандаа ямар ч найзгүй, гэртээ эсвэл зураг зурж, эсвэл ном уншиж, бусад бүх үед хүнээс дөлж, зугтаж, "Нүүрэндээ үстэй юм уу, чи" гэж загинуулсаар, хүний нийгэмд орж чадахгүй байсаар тэр чигтээ сургуулиа ч төгсгөж амжихгүй амиа хорлох байсан биз.

Тэгээд яагаад үгэнд ингэж их шунадгаа бас бодоод л байлаа, өөрийнхөө хүний хувьд хийдэг зүйлсээ ч гэсэн олон жил бодлоо. Анх аутизмтай хүмүүсийн тухай баримтат кино үзчээд өөрийгөө олж харснаас хойш энэ талаар хааяа зав гаргаад уншдаг болсон. Аутизмын нэг хэлбэр болох Аспергерийн синдром гэж нэг хөгжлийн бэрхшээл байдаг, ер нь тэр синдромтон болж таарсан. Транс эрчүүд аутизмын спектртай байдаг нь транс эмэгтэйчүүд, сиз эрчүүд, эмэгтэйчүүдээс хамаагүй илүү олон дахин гэсэн олон судалгаа байдгаас заримыг нь олоод, баахан судлав. За мөн дөө бараг. Бага насандаа илрэхгүй байх нь ховор ч үнэндээ тухайн үед ээж аав нар хүүхдүүдээ анхаарч, хаанаас ямар туслалцаа авахаа мэддэг байлуу? Үгүй. Аспергерийн синдромын зарим илрэлүүд: яриа гэхээс бичгээр илүү ойлгодог, сонссон зүйлээ шууд утгаар нь хүлээж авдаг, тоглоом, егөөдөл ойлгодоггүй, нэг л зүйлдээ хэт улайран, түүнийгээ л хийдэг, боддог, яг түүнийхээр хийхгүй бол хэрээс хэтэрсэн хариу үйлдэл үзүүлдэг, хүмүүстэй харьцахдаа ярилцахаас илүү лекцлэдэг, тодорхой тохиолдлуудад зарим сэтгэцийн мэргэжилтнүүд шизоид/Аспергерийн синдром гэсэн нэршил дэвшүүлэх хүртэл эрүүгийн психопат зан үйл гаргадаг, хөдөлгөөний координац муутай, эв хавгүй. Үг гэдэг зүйлд дурласан учир, тэр нь хүний нийгэмтэй холбож өгсөн учир миний аутизм ойр орчноос гаднах хүмүүст тийм их илэрдэггүй, харагддаггүй байх.

Ямар ч байсан номоо редакторлохынхаа хажуугаар бас Сэтгэцийн эрүүл мэндийн үндэсний төвд очьё доо. Аспергерийн синдромтой гэж оношлосныхоо дараа надад тэнд туслаж чадах үгүй юу л гэдэг асуулт. Ямартаа ч найдаад л очно. Мэдээж оношлогоог синдром миний амьдралд тодорхой дааж давшгүй бэрхшээл үүсгэж байгаа тохиолдолд хийнэ (үүсгэж байгаа, депресси, ананкази г.м.). Аспергерийн синдром сэтгэцийн өвчин биш ч шизофренитэй холбоотой байх магадлал өндөр гэнэ билээ. Аспергер ч, шизофрени ч удамшлын, генетик, невробиологийн асуудал байдаг. Тэгсэн чинь төрсөн эгч маань арван жилийн өмнө анх шизофренийхээ оношийг авч байсан... Бас нэг үеэлтэйгээ өнгөрсөн долоо хоногт таараад нөхцөл байдлаа хэлэхэд "Өө яг. Манайхан чинь удмаараа мэдрэл муутай, солиотой юм шиг хартай. Та хайртай хүндээ гар хүрч байсан биз дээ?..." Бодох зүйл их л байна. Бодоод бодоод бодын шийр дөрөв: бүх зүйл биологийн үндэстэй.

Залуугийнхаа шүлгүүдийг эргээд уншихаар тухайн үедээ мэдэрч байсан агуу уур, бухимдлын урсгал байдаг гэснээс ЛГБТ хүмүүсийн өдөр тутамдаа мэдэрдэг шударга бус ялгаварлан гадуурхалтыг мэдэрч, үхтлээ уурлаж, байдлыг өөрчлөх ёстой гээд түүндээ улайрсан нэг аутистик баагий ханцуй шумлаагүй бол өнөөдөр Монгол ЛГБТ эрхээр хаана байх бол? Эргээд үг рүү ороход: зарим хүмүүс яруу найргийг залуу насны хоббий гэдэг нь нас явах тусам шүлэг цаанаасаа мэдрэмжээ илэрхийлэх хэлбэрээр урсгах нь хангалттай биш, ажил хөдөлмөр болдогтой холбоотой байх. Үг бүрийн сонголт, байрлал, утга, тэдгээрийн нийт илэрхийлэл гэдэг үнэхээр хөдөлмөр. Дахин дахин өөрчилнө, эргээд эхнийх рүүгээ орно, дахиад л бүр огт өөр өнцгөөс эхлэнэ. Үгэнд дурлаагүй байсан бол би нээрээ хаана явж байх байсан бол?... Бас яг л үйлийнхээ үрээр сиз эрэгтэй болоод төрчихсөн байсан бол?... Аавын хэлдэг байснаар шоронгийн хадаас болсон байх биз дээ. Яруу найраг агуу шүү!

No comments:

Post a Comment

Бусдын эрхэд халдсан утга агуулга бүхий комментуудыг хэвлэхгүй болно.

put on a face

put on a face                      a brave face, a dead face put on a face and go. put on a face                       a kind face, a br...